DEFTERDAR MUSTAFA PAŞA CAMİİ 

    Tarihce (Değerlendirme ve Tarihlendirme): Araştırmacılar  harim kubbesinin 1752 depreminde göçtüğü; 1870’ li yıllarda  Hacı.Ruşen Efendi tarafından yaptırılan onarımda harimin ahşap bir çatıyla örtüldüğünü  belirtmektedir. O.N.Peremeci ise Hacı Ruşen Efendi’ nin yapının avlusuna bir de, medrese inşa ettirdiğini söylüyorsa da Bugün avluda bir başka yapıya ait olabilecek herhangi bir kalıntıya rastlanmamaktadır.  A. Kuran, Vakıflar Genel Müdürlüğü  tarafından, 1953 ve 1962 yıllarında yaptırılan onarımlarda, harim kubbesi, son cemaat yeri, taçkapı ve pencerelerin, aslına uygun olarak yenilendiğini söylemektedir. Caminin, Mimar Sinan tarafından inşa edildiği ifade edilmektedir.

  Tezkket'üI-Bünyan'da, yapının, Defterdar Mustafa Paşa tarafından inşaettirildiği belirtilmekte, ancak tarih verilmemektedir. O.N. Peremeci , O.Aslanapa,  M.T. Gökbilgin, O. Onur ve A. Kuran da bu bilgiyi tekrar etmektedir.  Ancak 16. yüzyıl için defterdarlık yapmış Mustafa adlı iki kişi bilinmektedir. Bunlardan birincisi 941/1534-1535 yılında başdefterdarlığa getirilen ve 1542 yılında vefat eden Mustafa Çelebidir. Diğeri  ise, 1582 yılında Anadolu defterdarı; 1588'de şıkk-ı sani defterdarı  olan Mustafa Efendi’dir.

   Mustafa Efendi, III. Murat döneminin (1574-1595) sonlarında vefat etmiştir.Camiyi, bu iki Mustafa'dan hangisinin inşa ettirdiği saptanamamaktadır. A. Kuran caminin inşa tarihi olarak 1576 yılını;  R. M. Meriç ise, 982/1574-1575 yılını vermekte; .ancak kaynak göstermemektedir. Buna göre, bu iki araştırmacının, yapının, III: Murat döneminin sonlarında vefat eden Mustafa Efendi tarafından inşa ettirildiğini kabul ettikleri anlaşılmaktadır. Saptanan iki defterdar Mustafa'dan hangisinin caminin banisi olduğu kesin olarak anlaşılamadığına göre, yapıyı Mustafalardan ilkinin başdefterdarlığa getirildiği 1534-1535 tarihi ile ikincisinin vefat tarihi olan, 1590'11 yıllar arasına tarihlemek tek çözüm gibi görünmektedir.  

      Konum: Talat Paşa Caddesi üzerinde, Sitti Sultan Camii'nin 100 m. kuzeybatısındadır. Doğudan batıya eğimli bir arazi üzerine inşa edilmiş olan yapı, genişçe bir avlu içindedir. Kaynaklarda, Defterdar Camii, Defterdar Mustafa Çelebi Camii, Defterdar Kara Mustafa Paşa Camii adlarıyla da anılmaktadır. Evliya Çelebi, harim kubbesinin görkemli; minaresinin ise, bu kubbeye göre orantılı inşa edildiğini söylemektedir.  

    Dış Cepheler ve Minare: Harim ve son cemaat yerinin üst örtüleri ile minare külahı, kurşun levhalarla kaplıdır. Harimin doğu, batı ve güney cephelerinde bir sıra kesme taş ve iki sıra tuğlanın dönüşümlü olarak kullanıldığı görülmektedir. Son cemaat yeri ve minare. düzgün kesme taşlarla inşa edilmiştir.

   Harimin kuzey cephesi dışında kalan cephelerinin her birinde, üç sıra halinde düzenlenmiş dokuz pencere açıklığı bulunmaktadır. Dikdörtgen şekilli alt sıra pencerelerinin sivri kemerli alınlıkları vardır. Ost sıra pencerelerinin sivri kemerleri tuğladandır. Kaytan silmelerden oluşan bir saçak harim, kasnak ve son cemaat yeri duvarlarını çepeçevre dolanmaktadır. 

  Harimin kuzeyinde yer alan son cemaat yerinin üst örtüsü, kuzeyde dört sütuna; güneyde ise harim kuzey duvarı üzerine oturmaktadır. O. Aslanapa,1949 yılında, son cemaat yerinde, sadece mukarnas başlıklı iki sütunun ayakta olduğunu belirtmektedir. Son cemaat yerinin orta birimi bir manastır tonozu; iki yandaki birimleri ise, pandantif geçişli birer kubbeyle örtülüdür. Kare kaide üzerine oturan son cemaat yeri sütunlarının, mukarnaslı başlıkları vardır. Kemer içlerine demir gergiler yerleştirilmiştir. Son cemaat yeri sekisine basamakla çıkılmaktadır. 

  Harimin batı cephesinin kuzey ucunda, minare yer almaktadır Kürsünün kuzey yüzündeki minare girişi, bir basık kemerle örtülüdür. Kürsü ve pabucu bir silme dizisi; pabuç ile gövdeyi de bir kaval silme birbirinden ayırmaktadır, Şerefe geçişinin hemen altında, içbükey bir silme görülmektedir. Şerefeye geçiş mukarnaslarla sağlanmıştır.  Alt sıradaki mukarnaslar sarkıtlardan oluşmaktadır. Mermer şerefe korkulukları şebekelidir. Külahın hemen altında, bir kemerleme dizisi dikkat çekmektedir. O. Onur, önceleri, bu kemerleme dizisinin çinilerle kaplı olduğunu söylüyorsa da, bugün hiçbir iz yoktur. 

  Harimin kuzey cephesinin ortasında taçkapı yer almaktadır.'Taçkapının iki yanında, iki pencere arasına yerleştirilmiş, yüzeysel nişli birer dış mihrap bulunmaktadır. Mihrap nişleri, sivri kemerlidir. Dikdörtgen şekilli pencerelerin sivri kemerli alınlıkları tuğlalarla ötülmüştür. Taçkapı tepeliği üzerinde, iki farklı tip ve boyutta palmetlerden oluşan bir fisto dikkat çekmektedir. Taçkapı çerçevesi bir dizi silmeyle bezenmiştir. Basık kemerli giriş aralığı, sivri kemerli bir çökertme içine yerleştirilmiştir. Giriş aralığını örten basık kemer ile çökertmenin sivri kemeri arasında kalan alanın kaplaması, son onarımda tamamen değiştirilmiştir. Kitabe panosu boştur. Panonun üst kesiminde yer alan üçgen alanda, Sitti Sultan Camii'nin taçkapısında olduğu gibi, muhtemelen yazı veya süsleme bulunmaktaydı. 

 Harim: Harimde, kare planlı gövdeden kubbe yuvarlağına geçiş, sivri kemerli tromplarla sağlanmıştır. Trompların alt hizasında, birer kemerleme dizisi; kemer ayaklarında ve köşelerde ise, basit mukarnaslar yer almaktadır. Bugün, kubbe ve trompların iç yüzeyi sıvalı ve badanalıdır. Harim duvarlarında, dışta olduğu gibi, bir sıra kesme taş ve iki sıra tuğladan oluşan bir almaşık duvar örgüsü görülmektedir. Üç veya dört sıra tuğladan oluşan kalın derzler, son onarımda yapılmış olmalıdır. G. Ramazanoğlu'nun yayımladığı, harimin güney cephesini içten gösteren bir fotoğrafta, harim duvarlarının sıvalı olduğu görülmektedir. Bu durum, sıvaların kazınarak harimin bugünkü görünümünü son onarımda aldığını kanıtlamaktadır. Üst sıra pencerelerinin alçıdan içlikleri vardır. Alt sıra pencerelerinin, dışta kesme taşlarla inşa edilmiş olan alınlık kemerleri, içte tuğladandır. Harimin doğu ve batı duvarlarının kuzey ucunda, dikdörtgen profilli birer niş bulunmaktadır. 

  Yedi kanarlı mihrap nişi, mukarnaslı bir kavsarayla örtülüdür. Köşe sütuncelerinin altlık ve başlıkları,kum saati şekillidir. Bunların alt ve üstünde, ikinci birer altlık ve başlık gibi değerlendirilebilecek geçiş unsurları mevcuttur. Kavsara köşeliklerinde, çiçeği andıran birer gülbezek bulunmaktadır. Çerçeve, bir dizi silmeyle oluşturulmuştur. Çerçevenin üst kesiminde, kahverengi, sarı, siyah ve beyaz renkli kalem işi süslemeler görülmektedir. Ortadaki ayet kitabesinin iki yanında yüksek kaideli birer vazo içine yerleştirilmiş çiçekler görülmektedir. Ahşap minber ve ahşap kadınlar mahfili yenidir. Kadınlar mahfiline, harimin kuzeybatısındaki ahşap merdivenden ulaşılmaktadır.

Kaynakca Sedat BAYRAKAL Edirne’ deki Tek Kubbeli Camiler